EKONOMİ

Vergi Türleri ve Vergilerin Sınıflandırılması

Önceki yazımızda kamu hizmetlerinin karşılanması amacıyla şahıslardan alınan paralar olan vergilerden söz etmiştik. Bugünkü yazımızda ise; Vergi türleri ve vergilerin sınıfları hakkında yazmaya çalışacağım.

Devletin ya da devletin yetkilendirdiği kamu tüzel kişilerinin kamu harcamalarını karşılamak üzere yasalar çerçevesinde gerçek ve tüzel kişilerin ödeme gücü üzerinden. Zora dayanarak ve karşılıksız olarak aldığı parasal değerlere vergi denir. Anayasal bir zorunluluk olan vergi herkesin ödeme gücüne göre ödemekle yükümlü olduğu bir görevdir.

Vergilerin Sınıflandırılması

Mükelleflerin şahsi durumuna, konularına, yansıma ve tarife şekline göre sınıflandırılır.

1- Dolaylı ve Dolaysız Vergiler: Şahsıların ödedikleri ve başkalarına devredemedikleri vergilere dolaysız vergiler denir. Bir vergi belirli dönemlerde ilgili mükellef adına tarh ve tahsil ediliyorsa dolaysız vergidir. Kurumlar vergisi, konut vergisi vb.  Mükellefin vergisi başkalarına devrediliyorsa, mükellef vergisini kendisi ödemiyorsa devredilen vergi dolaylı vergi olarak adlandırılır. Katma Değer Vergisi dolaylı vergi olarak değerlendirilir. Dolaylı ve dolaysız vergi ayırımında ölçü vergilerin yansıma durumu ve tahsil durumudur. Piyasanın yapısı, mal ve hizmetlerin arz ve talep durumları, ekonomik koşullar verginin yansımasını etkiler. Daha önce yansıyan bir vergi ekonomik durumların değişmesine göre daha sonra yansımayabilir. Vergilerin tahakkuk ve tahsil şekli, verginin alınma süresi ve vergilerin konusunun düzenli ve sürekli olma durumunu belirlemektedir.

TVS içerisinde yer alan dolaysız vergiler şunlardır:
– Gelir Vergisi
– Kurumlar Vergisi
– Emlak Vergisi
– Veraset ve İntikal Vergisi
– Motorlu Taşıtlar Vergisi

Dolaylı vergiler:

Mal ve hizmetlerden alınan vergiler
– Dâhilde Alınan Katma Değer Vergisi
– Ek Vergi
– Taşıt Alım Vergisi
– Akaryakıt Tüketim Vergisi
– Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi
– Damga Vergisi
– Harçlar
Dış Ticaretten Alınan Vergiler
– Gümrük Vergisi
– Akaryakıt Gümrük Vergisi
– Tek ve Maktu Vergi

Bir verginin dolaylı ya da dolaysız olduğunu anlayabilmek için şu ölçülere bakmak yeterlidir.
– Genel fiyat seviyesini etkileyen vergiler dolaylı vergiler, genel fiyat seviyesini etkilemeyen vergiler ise dolaysız vergilerdir.
– Nispi fiyatları değiştiren vergiler dolaylı vergiler, değiştirmeyen vergiler ise dolaysız vergilerdir.
– Yükü başkalarına aktarılan vergiler dolaylı vergiler, verginin konulduğu kişi ya da kurumlar tarafından ödenen vergiler dolaysız vergilerdir.
– Gelirlerin harcanması işlemlerini vergilendiren vergiler dolaylı vergiler, gelirlerin elde edilmesine ilişkin işlemleri vergilendiren vergiler ise dolaysız vergilerdir.

2-  Spesifik-Ad Valorem Vergiler: Vergilerin borçlarının hesaplanma biçimine dayanan bir ayırımdır. Vergilerin borcunun ağırlık, hacim, uzunluk gibi ölçüler üzerinden hesaplanarak belirlendiği vergiler spesifik vergilerdir. Resim ve harçlar spesifik vergilere en güzel örnektir. Matrah değerleri üzerinden hesaplanan vergiler ise ad valorem vergilerdir. Bu vergilere örnek olarak Katma Değer Vergisi verilebilir.

3- Şahsi Vergiler – Gayrişahsi Vergiler: Mükellefin kişisel durumunu, ailevi durumunu dikkate alan vergilerdir. Artan oranlı olan vergiler şahsi vergiler, bunları dikkate almayan ve eşit oranlı tarifeye göre alınan vergiler ise gayri şahsi vergilerdir. Şahsi vergilere örnek olarak Veraset ve İntikal Vergisi verilirken, gayri şahsi vergilere ise Emlak vergisi verilebilir.

4- Gelir – Servet – Harcama Üzerinden Alınan Vergiler: Gelir üzerinden alınan vergilere gelir. Servet üzerinden alınan vergilere emlak, motorlu taşıtlar, veraset ve intikal vergisi denir. Harcamalar üzerinden alınan vergilere ise mal ve hizmetler üzerinden alınan katma değer vergisi örnek olarak verilebilir.

Verginin Tarafları

Verginin Tarafları
Verginin Tarafları

Vergilemede iki taraf bulunur. Bunlardan birisi verginin borçlusu iken diğeri ise verginin alacaklısıdır. Vergilerin alacaklısı, vergilendirme yetkisine sahip olan devlettir. Devlet vergilendirme yetkisini bazı kamu kuruluşlarına da devredebilir. Vergilendirme yetkisi devletçe yerel yönetimlere, bağımsız kamu kuruluşlarına ve merkezi yönetimlere tanınsa bile vergi alacaklısı yine de devlettir.

Vergi Matrahı

Vergilerin hesaplanmasında esas alınan değer ya da miktara matrah denir. Bu matrahın üzerine bir vergi tarifesi uygulanarak vergilerin borçları hesaplanır. Vergilerin matrahları iki çeşitte karşımıza çıkar. Ad valorem matrah (değer esaslı) ekonomik unsurların değerleri esas alınarak hesaplanır ve bu matraha belirli bir vergi oranı belirlenir. Spesifik matrah (miktar esaslı matrah) parasal değer düşük olan vergi konularında uygulanan bir matrahtır.

Matrahlar belirlenirken aşağıda belirlenen usuller dikkate alınır.

Beyan Usulü: Mükellef ya da sorumlu vergilere ait matrahı kanunda belirtilen esaslara göre saptayarak ilgili dairesine yazılı olarak bildirmektedir.

Karineler (Dış Göstergeler) Usulü: Bilinen değerlerden bilinmeyen bir değerin varlığını belirlemektir. Bu usulde mükellefin gelir ve servetinin ölçüsü olarak bazı dış belirtilerden yararlanılır.

İdarece Takdir Usulü: Vergilerin matrahı vergi idaresince tek taraflı olarak saptanmaktadır. Takdir komisyonları Vergi Usul Kanununun öngördüğü hallerde ve belirttiği prosedüre göre matrahı saptamaktadır. Ayrıca ortalama kâr hadleri ile zirai kazançlar merkez ve il komisyonları da matrahın saptanmasına yönelik hizmetler görmektedir.

Götürü Usul: Bu usulde de matrah idarece saptanmaktadır. Ancak karineler ve idarece takdir usullerinde olduğu gibi her mükellef için ayrı ayrı değil, yükümlüler gruplandırılarak yapılmaktadır. Bu bakımdan diğerlerine göre daha genel ve objektiftir. Gerçek olarak saptanamayan gelir ya da kazançlar bazı belirti ya da karinelerden yararlanarak tahminen saptanmaktadır.

Vergi Tarifesi

Vergilere ait borcun hesaplanabilmesi için vergiler matrahına uygulanan ölçülere vergi tarifesi denilir. Vergilerin tarifesi verginin temel öğelerindendir.

Vergi Tarhı 

Verilere ait alacakların kanunlarda gösterilen matrah ve oranlar üzerinden hesaplanarak miktarının belirlenmesidir. Vergilerin tarhı idarece yapılır. Ülkemizde bu işi ilgili kurumlar yapmaktadır.

Beyannameye Dayanan Tarh

Bu usulde mükellef veya sorumlu vergilerin matrahının saptanmasına esas teşkil edecek bilgi ve olayları yazılı olarak bildirmektedir. Hatta mükellef veya sorumlu saptadığı matraha vergilerin oranının uygulayıp ödeyeceği vergileri de beyannamelerinde göstermektedir. Düzenlenen beyannameler direkt vergi dairesine verilmektedir. Beyan üzerinden alınan vergilerde tarh, tebliğ ve tahakkuk işlemleri bir arada yapılır. Tarh işleminin zamanı vergilere göre değişiklik gösterir.

Götürü Matrahlar Üzerinde Tarh

Götürü usule tabi mükellefler beyanname vermezler. Bu mükelleflerin vergilerin matrahı idarece saptanır. Ancak bu mükellefler vergilerin karnesini almak zorundadırlar. Götürü usulde vergilendirilen ticaret, serbest meslek ve hizmet erbabının vergileri. Tarh zamanında bu mükelleflerin bağlı bulunduğu vergi dairesine başvurarak ibraz edecekleri vergilerin karnelerine yazılması suretiyle tarh olunur.

İkmalen Tarh

Her ne şekilde olursa olsun bir vergi tarh edildikten sonra bu vergiye müteallik olarak meydana çıkan ve defterdir. Kayıt ve belgelere veya kanuni ölçülere dayanılarak miktarı tespit olunan bir matrah veya matrah farkı üzerinden alınacak verginin tarh edilmesidir.

Re’sen Tarh

Vergilere ait matrahının tamamen veya kısmen defter. Kayıt ve belgelere veya kanuni ölçülere dayanılarak tespitine imkan bulunmayan hallerde takdir komisyonları tarafından takdir edilir. Ya da vergilerin incelemesi yapmaya yetkili olanlarca düzenlenmiş vergi inceleme raporlarında belirtilen matrah veya matrah kısmı üzerinden verginin tarh olunmasıdır.

Hataların Düzeltilmesi Yoluyla Tarh

Vergilere ilişkin hesaplarda ya da vergilendirmede yapılan hatalar nedeniyle haksız yere fazla ya da eksik vergi istenmiş ya da alınmış olabilir.

Vergiler Nasıl Ödenir?

Düzenlenen beyanname karşılığında vergi dairesinden alınan tahakkuk fişiyle vergiler ödenir.

Beyannameleri Kim Düzenler?

Beyannameleri mali müşavirler düzenler.

Damga Vergisi Nedir?

Kişilerin kendi aralarında ya da devlet ile yapmış oldukları tüm sözleşmelerin, resmileşmesi için, kağıt ya da elektronik belgeler için ödenen vergiye verilen isimdir.

Özel Tüketim Vergisi Nedir?

Belirli mal ve ürünler üzerinden oransal olarak alınan harcama vergisine özel tüketim vergisi denir. İlk olarak Avrupa Birliği ile uyum çerçevesinde yapılan kanun değişiklikleriyle gündeme gelmiş ve yine aynı amaçla 2002 yılında 4760 sayılı kanun ile kabul edilmiştir.

Özel İletişim Vergi’si Nedir?

Özel iletişim vergisi bayındırlık hizmetlerine fon sağlamak amacıyla tüm mobil iletişim hizmetlerine uygulanan vergilerdir.

Dönemsellik Vergi

Vergiler belli dönemlerle beyan edilir. Bazıları her ay verilirken; bazıları 3 ayda bir verilir, bazıları da yıllık olarak düzenlenir. Her dönemin sorumluluğu o dönemle sınırlıdır.

Vergi Borcu Zamanında Ödenmezse Ne Olur?

Vergi beyannamesi verildikten sonra alınan tahakkuk fişinde bu verginin ne zamana kadar ödenmesi gerektiği belirtilir. Bu tarihe kadar cezasız ödenebilir. Bu tarihe kadar vergiler ödenmezse gecikme cezası alınır.

Vergi Afları

Belirli zamanlarda vergilere yönelik düzenlemeler oluyor. Bu düzenlemelere istinaden devlet bir takım vergi alacaklarından ya da bu vergi alacaklarına isabet eden ceza ya da faizlerden vazgeçebiliyor.

 

Bir önceki yazımız olan Vergi Nedir? başlıklı makalemizde Vergi Nedir?, Vergi Özellikleri ve Verginin Konusu hakkında bilgiler verilmektedir.

Zahir Nazlı

Genç, yakışıklı, dinamik, kendini okumaya ve yazmaya adamış karizmatik bir karakter.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu